Co się wydarzyło
Aisza Kandisza (Aïcha Kandicha) to najsłynniejsza postać marokańskiego folkloru o dżinach. Opisuje się ją jako piękną młodą kobietę, która zamiast stóp ma kopyta kozy albo wielbłąda. Mieszka przy wodzie – w Tangerze w morzu, w Tetuanie w rzece Martil, w Fezie w kanale odpływowym, nad Sebu w samej rzece – i wabi młodych mężczyzn, by potem doprowadzić ich do szaleństwa albo śmierci. Boi się stalowych noży i igieł. Szczególne miejsce zajmuje w obrzędach bractwa Hamadsza, które czci dwóch świętych pochowanych w okolicach Meknesu: Sidi Alego ben Hamduszę i Sidi Ahmeda Dghughiego. Podczas nocnych ceremonii, przy bębnach, oboju ghaita i lutni gimbri, opętani przez „Lallę Aiszę” wpadają w trans, a niektórzy tną się nożami po głowie – demonica ma żądać krwi. Pod koniec lat 60. antropolog Vincent Crapanzano opisał takie obrzędy, a także Tuhamiego, robotnika z Meknesu, który mówił, że od lat jest „poślubiony” Aiszy i że ta nie pozwala mu wziąć ziemskiej żony.
Świadkowie
Antropolog Vincent Crapanzano, który badał bractwo Hamadsza pod koniec lat 60. i opisał je w książkach „The Hamadsha” (1973) i „Tuhami” (1980). Wcześniej wierzenia o Aiszy notował fiński etnolog Edward Westermarck („Ritual and Belief in Morocco”, 1926).
Wyjaśnienia i hipotezy
Crapanzano potraktował rytuały Hamadszy jako rodzaj ludowej psychiatrii: opętanie przez Aiszę daje choremu język, w którym może opisać lęki, impotencję czy konflikty rodzinne, a wspólny trans i ofiara przynoszą ulgę i nową rolę w społeczności. Pochodzenie samej postaci jest niejasne. Westermarck wywodził ją od fenickich bogiń Astarte i Kadesz, ale ta teoria opierała się na dawnym, dziś odrzuconym rozumieniu religii Bliskiego Wschodu. Nowsza hipoteza mówi o kobiecie, która w XVI wieku walczyła z Portugalczykami w okolicach El Jadidy, lecz brak na to dowodów. Wierzenia różnią się w zależności od regionu i bractwa – dla jednych Aisza jest dżinem, dla innych czymś zupełnie innym.
Legenda Opowieść przekazywana przez pokolenia – nie da się jej potwierdzić ani obalić.
Źródła
- Vincent Crapanzano, The Hamadsha: A Study in Moroccan Ethnopsychiatry (University of California Press, 1973)
- Edward Westermarck, Ritual and Belief in Morocco, t. 1 (Macmillan, 1926)
- Samira Douider, Deux mythes féminins du Maghreb : la Kahina et Aïcha Kandicha (Recherches & Travaux, 2012)
- Christopher J. Witulski, Crossing Paths: Musical and Ritual Interactivity between the Ḥamadsha and Gnawa in Sidi Ali, Morocco (Yale Journal of Music and Religion)
Więcej: Wikipedia (en)