Co się wydarzyło
Stambeli (stambali) to obrzęd uzdrawiania przez opętanie, który stworzyli w Tunezji czarnoskórzy mieszkańcy – potomkowie ludzi uprowadzonych przez Saharę z ziem dzisiejszego Nigru, Nigerii czy Mali. Przynieśli oni wierzenia ludów Hausa, Kanuri i Songhaj, które w Tunisie zrosły się z islamskim kultem świętych. Tak powstał panteon „czarnych duchów” z Sahelu i „białych świętych” Maghrebu. Do muzyki trzystrunowej lutni gumbri i żelaznych kastanietów szkaszik uczestnicy wpadają w trans, a w ich ciała wstępują duchy, które leczą choroby, odpędzają złe oko albo żądają ofiary. Jedną z dwóch głównych grup była wspólnota związana z zawiją (sanktuarium) Sidi Alego al-Asmara w Tunisie; tam opętana bywa tylko medium, arifa, w imieniu klientów, którzy jedynie się przyglądają. Wyznawcy uważają za założyciela bractwa Sidi Bilala, wyzwolonego niewolnika i pierwszego muezina islamu. Pierwsze pisemne wzmianki o takich rytuałach pochodzą z XVIII wieku.
Świadkowie
Członkowie wspólnot stambeli w Tunisie; etnomuzykolog Richard C. Jankowsky, który spędził z nimi blisko dwa lata i opisał je w książce „Stambeli” (2010). Pierwsze relacje o rytuałach czarnoskórych Tunezyjczyków pochodzą z XVIII wieku.
Wyjaśnienia i hipotezy
Badacze opisują stambeli jako adorcyzm – zamiast wypędzać duchy, uczestnicy budują z nimi trwałą relację, a muzyka i taniec mają tę więź podtrzymywać. Jankowsky pokazuje, że obrzęd przechował pamięć o niewoli i przesiedleniu, a zarazem był sposobem, w jaki czarnoskórzy Tunezyjczycy budowali swoje miejsce w społeczeństwie. Stambeli przypomina marokańskie gnawa, egipski zar i zachodnioafrykańskie bori. Nazwę jedni wywodzą od słowa „sambeli” (u Songhajów – choroba wywołana czarami), inni od „istanbuli”, bo obrzęd wspierali osmańscy urzędnicy. W XX wieku tradycja niemal zanikła; dziś część muzyki wykonuje się na scenie, bez obrzędu.
Legenda Opowieść przekazywana przez pokolenia – nie da się jej potwierdzić ani obalić.
Źródła
- Richard C. Jankowsky, Stambeli: Music, Trance, and Alterity in Tunisia (University of Chicago Press, 2010)
- Black Spirits, White Saints: Sub-Saharan Music, Spirit Possession and the Geo-Cultural Imagination in North Africa (UKRI Gateway to Research)
- Black spirits, white saints – The Stambeli
- The Markaz – Celebrating Mawlid An-Nabaoui with Stambeli Trance in Tunis
Więcej: Wikipedia (en)