El Tío – diabeł z kopalń Cerro Rico

Co się wydarzyło

Cerro Rico nad Potosí to góra, która od 1545 roku dawała Hiszpanii srebro – i pochłonęła życie niezliczonych rdzennych robotników zmuszanych do pracy w systemie mita. Kopalnie działają do dziś, a górnicy wierzą, że pod ziemią rządzi nie Bóg, lecz El Tío („Wujek”) – pan podziemia, opiekun i niszczyciel w jednym. Przy wejściach do szybów i w korytarzach stoją setki jego glinianych figur: rogaty diabeł z wyłupiastymi oczami, czasem kozioł, często z wielkim fallusem. Zanim zaczną pracę, górnicy witają go i składają mu ofiary – liście koki, papierosy, alkohol – w nadziei, że oszczędzi im życie i pokaże bogatą żyłę. We wtorek karnawałowy odprawia się rytuał ch'alla, polewając ziemię alkoholem i dekorując figury, a w sierpniu składa się w ofierze lamę, której krwią spryskuje się wejście do kopalni. Wierzy się, że Tío nagradza tych, którzy go czczą, i karze tych, którzy z niego drwią – a każdy zawał to znak, że upomniał się o swoje.

Świadkowie

Górnicy z Cerro Rico i ich rodziny; antropolodzy, m.in. June Nash, która w 1970 roku uczestniczyła w podobnym rytuale ofiary z lam w kopalniach cyny w Boliwii, i Pascale Absi; reportaże BBC (2014) i film „The Devil's Miner” (2005).

Wyjaśnienia i hipotezy

Badacze widzą w Tío postać ukształtowaną przez kolonializm. Część wywodzi go od andyjskiego Supaya, ducha podziemia, któremu Hiszpanie dorobili rogi i diabelskie cechy, by zniechęcić Indian do jego kultu; inna hipoteza mówi, że to „Dios” (Bóg) zniekształcony w języku keczua, który nie zna głoski „d”. Antropolodzy, jak June Nash, opisują kult jako sposób radzenia sobie z codziennym zagrożeniem – zawałami, gazami, krzemicą – i z wyzyskiem: ofiary mają „karmić” górę, by nie odebrała życia górnikom. Pod ziemią górnicy oddają cześć Tío, a na powierzchni chodzą do kościoła. Skala tragedii Cerro Rico jest realna; liczby ofiar z czasów kolonialnych, sięgające milionów, są jednak szacunkami i budzą spory.

Legenda Opowieść przekazywana przez pokolenia – nie da się jej potwierdzić ani obalić.

Źródła

Więcej: Wikipedia (en)